Slimme uitvindingen

Bouw, test en verbeter met de Wonderclub.

KIJK. VRAAG. ONTDEK.

WONDER WelkomEDITIE 04

INHOUD • LEZEN, KIJKEN EN DOEN

Wat ga jij ontdekken?

Kies waar je begint. Tussen de verhalen en ontdekkingen vind je strips, puzzels en opdrachten.

4 • Van wind naar lamp

Rotor, generator en energiekaartjes: blz. 4–5. Machinequiz: 8. Opslagdenken: 28.

10 • Ontwerp en werktuigen

Materialen, hefbomen en hellingen: 10–13. Tandwielen: 20–21. Prototypetest: 18.

16 • Codes en oude ideeën

Tekens en codes: 16–17. Drukletters en fietsen: 23–24. Schakelcode: 25.

15 • Techniek om je heen

Klittenband: 27. Robotinstructies: 40. Energie: 43. Weetjes: 15, 35.

36 • Jouw testwerkplaats

Drie proeven: 36–38. Luchtproef: 39. Ontwerpblad: 46. Buitenmissie: 45.

29 • De brug en de fout

Bram’s brugavontuur: blz. 29–31. Clubstrips: 7, 33, 32.

6 • Bouw een puzzeloplossing

Sudoku: 6, 34. Zoeker: 14. Doolhof: 26. Raadsels: 19, 9. Quiz: 22, 42, 41, 44.

47 • Controleer je ontwerpdenken

Alle antwoorden: blz. 47, 48–49. Bronnen, makers en het volgende nummer: 50.

WONDER EDITIE 04

ONTDEK · WONDERCLUB

Eerst de vraag, dan de machine

BO kan uren bouwen. Noor vraagt eerst waarvoor. Bram kijkt vervolgens welke eisen en grenzen het ontwerp krijgt.

1BO: Ik bouw een enorme potloodrobot! Wat moest hij ook alweer oplossen?

2Noor: Vraag de gebruiker. Een groot apparaat kan een klein probleem ingewikkelder maken.

3Bram: Ik schrijf drie controleerbare eisen en maak daarna een kleine testversie.

Een gebruiker heeft een taak

Een potlood kan van een schuine tafel rollen. De taak is dan niet “bouw een robot”, maar “houd het potlood bereikbaar op zijn plek”. Een papieren huls, een randje of een houder kan helpen. Je begint met het probleem, niet met het indrukwekkendste apparaat.

Een eis is iets dat je kunt controleren

De houder moet bijvoorbeeld met één hand te gebruiken zijn en geen scherpe rand hebben. Schrijf die eisen voordat je test. “Mooi” kan voor mensen verschillen. “Het potlood blijft vijf minuten op de tafel” kun je duidelijker controleren. Vraag ook wat de gebruiker belangrijk vindt.

Verbeteren vraagt informatie

Een prototype is een eerste testversie. Een onderdeel dat niet werkt, vertelt waar je opnieuw moet kijken. Verander liefst één belangrijk kenmerk per vergelijking. Bewaar tekeningen en uitkomsten. Dan wordt de nieuwe versie meer dan een willekeurig nieuw idee. Je kunt uitleggen waarom de verandering nodig was. Een datum bij elke versie maakt de vergelijking later terugvindbaar.

Waar komt dit vandaan?

NASA JPL • Engineering in the Classroom

WONDER TechniekEDITIE 04

ONTDEK DE MACHINE IN DE MAST

Een windvlaag wordt stroom

De bladen draaien, maar draaien alleen laat je lamp nog niet branden. Volg de onderdelen tussen bewegende lucht en een elektrische aansluiting.

Fictieve educatieve doorsnede van een windturbine met rotor, as, generator en kabel — Illustratie • Vereenvoudigde doorsnede van een windturbine. Rotor, as en generator vormen samen een route van bewegende lucht naar elektrische energie.

De wind zet iets in beweging

Een windturbine haalt energie uit bewegende lucht. De vorm van de bladen zorgt ervoor dat de lucht krachten op de bladen uitoefent. Zo draait de rotor: de bladen en hun gezamenlijke draaipunt. De turbine maakt de windenergie niet uit niets. Achter een turbine is de luchtstroming daarom ook veranderd.

Van rotor naar generator

Een draaiende as kan de generator aandrijven. Dat apparaat zet bewegingsenergie om in elektrische energie. Bij sommige turbines zit tussen rotor en generator een tandwielkast; bij andere gebeurt de aandrijving direct. Het draaien moet dus echt met een generator verbonden zijn. Een los papieren molentje zonder generator produceert nog geen bruikbare stroom.

Waar loopt de route verder?

Kabels voeren de elektrische energie naar verdere apparatuur en aansluitingen. Op het elektriciteitsnet werken veel onderdelen samen om opwekking en gebruik mogelijk te maken. De bladen zijn het opvallendste deel, maar niet het complete systeem. Noor tekent daarom drie vakken: bewegende lucht, draaiende machine en elektriciteit. Bram wil weten welk onderdeel ieder pijltje waarmaakt; BO controleert of ergens een stap ontbreekt.

Waar komt dit vandaan?

WONDER RekenenEDITIE 04

ONTDEK ENERGIE DOOR DE TIJD

Wat doe je als de wind verandert?

De lampen vragen energie op momenten waarop de wind niet altijd even sterk is. Een stroomnet is meer dan een turbine met een lange kabel.

8fiches geleverd in ronde A
6fiches gevraagd in ronde A
2fiches bewaard voor ronde B

Een netwerk van afspraken

Opwekking en gebruik moeten bij elkaar passen. Stroom kan via hoogspanningsverbindingen en verdeelnetten van veel verschillende bronnen naar gebruikers gaan. De route is dus niet altijd “jouw turbine rechtstreeks naar jouw lamp”. Beheerders houden de werking van het gezamenlijke net in de gaten.

Het kaartjesspel

Bram maakt een fictief spel. Eén fiche staat voor één energie-eenheid tijdens één spelronde. In ronde A leveren de bronnen acht fiches en vragen de huisjes er zes. Twee fiches gaan in de opslagdoos. In ronde B leveren de bronnen vier fiches en vragen de huisjes er zes. De twee bewaarde fiches vullen het verschil aan. De opslag maakt geen nieuwe fiches: ze verplaatst het gebruik in de tijd.

Het model heeft grenzen

Een echte accu verliest bij laden en ontladen een deel van de bruikbare energie. Een echt net heeft ook verliezen en technische grenzen. Ons kaartjesspel laat alleen de rekengedachte zien: wat ontbreekt moet ergens vandaan komen. Wie meer fiches uitgeeft dan hij bezit, heeft het probleem niet opgelost. BO noteert daarom na iedere ronde beginvoorraad, levering, gebruik en eindvoorraad. Zo merkt hij een ontbrekend kaartje meteen op.

Waar komt dit vandaan?

EIA • Delivery to Consumers

WONDER EDITIE 04

BREINBREKER · PUZZELS

Vier vakjes, één slim begin

Vul de cijfers 1 tot en met 4 in. Elke rij, elke kolom en elk blok van 2 bij 2 vakjes bevat elk cijfer precies één keer.

Niveau 1 van 3: makkelijk

Bram

Ik ontwerp geen cijfermachine. Eén bewezen stap is al een heel goede start.

Vul de lege vakjes in met 1 tot en met 4. Elk cijfer komt één keer voor per rij, kolom en blok.

Zo pak je het aan

Kijk eerst naar een rij waar nog maar één cijfer ontbreekt. Controleer dat cijfer daarna in de kolom én het blok. Een gok helpt minder dan een reden. Zet kleine potloodcijfers bij mogelijkheden en gum ze weg zodra een buurvak het cijfer krijgt.

Bekijk de oplossing

4 3 2 1 1 2 3 4 3 1 4 2 2 4 1 3

WONDER EDITIE 04

WONDERCLUB · STRIP

De grootste potloodhouder

BO bouwt indrukwekkend. Bram en Noor zoeken een oplossing die vooral de gebruiker helpt.

BO: Mijn machine houdt straks ieder potlood vast!

Bram: Deze armen hebben zelf nog drie steunen nodig.

BO: Oeps. Het potlood glijdt alweer weg.

Noor: Wat als een eenvoudige dikkere papieren huls het rollen vermindert?

Bram: Ik test dezelfde tafel en hetzelfde potlood. Klein kan heel bruikbaar zijn.

BO: Mijn grote machine gaat in het ideeënarchief. Een oplossing krijgt geen prijs voor zijn formaat.

Illustratie • Een fictief Wonderclub-stripje. De zes gesprekjes lees je onder de plaatjes.

Waar komt dit vandaan?

NASA JPL • Engineering in the Classroom

WONDER EDITIE 04

BREINBREKER · PUZZEL

De gereedschapskasten

Drie gesloten kasten staan naast elkaar: links, midden en rechts. Iedere kast bevat precies één soort gereedschap. Het gaat om kaartjes in een puzzel, dus niemand hoeft echt gereedschap te pakken. Uitwerking: blz. 49.

Niveau 2 van 3: gemiddeld

De meetkaartjes liggen rechts. De schroefkaartjes liggen niet links. Waar liggen de tandwielkaartjes?

Wat denk jij?

Bekijk het antwoord

Links; schroefkaartjes midden, meetkaartjes rechts. Rechts is bezet. Schroefkaartjes kunnen niet links liggen, dus gaan ze naar midden. Alleen links blijft voor de tandwielkaartjes over.

Bram heeft 15 bouwblokjes. Een eerste model gebruikt 6. Van de overgebleven blokjes gebruikt een tweede model 4. Hoeveel blijven ongebruikt?

Wat denk jij?

Bekijk het antwoord

5 blokjes. 15 − 6 = 9, daarna 9 − 4 = 5. De twee modellen blijven in elkaar; de eerste zes komen niet opnieuw beschikbaar.

Een test duurt 3 minuten. Na iedere test, behalve de laatste, ruimt Noor 1 minuut op. Hoe lang kosten vier tests met die tussenpauzes?

Wat denk jij?

Bekijk het antwoord

15 minuten. Vier tests vragen 4 × 3 = 12 minuten. Tussen vier tests liggen drie pauzes: 3 × 1 = 3. Samen 15 minuten.

Tussen is een belangrijke afspraak

Bij vier gebeurtenissen zijn er drie ruimtes ertussen. Een pauze vóór de eerste of na de laatste test telt alleen mee wanneer de tekst die toevoegt. Teken vier vakjes om je tijdsom te controleren.

WONDER EDITIE 04

ONTDEK · TECHNIEK

Een oplossing is geen toverspreuk

Een speelgoedkar moet over een opening in een tafelmodel. Hoe maak je een brug die niet alleen één keer toevallig werkt?

Illustratie • De Wonderclub test een kartonnen brug voor een speelgoedkar, geen brug voor mensen.

Begin met de grenzen

Bram meet de opening en de breedte van de kar. Noor vraagt of de brug ook kan worden weggehaald. BO wil meteen de dikste plank tekenen. Maar dikte lost niet automatisch de vraag naar verplaatsen op. Een ontwerp krijgt meerdere eisen: draagkracht, ruimte, gebruik en veiligheid.

Een testversie mag klein zijn

Eerst bouwen ze met karton een model. Het is geen brug voor mensen. Met dezelfde speelgoedkar testen ze dezelfde opening. Ze noteren of de kar erover kan, of de rand verschuift en hoe de brug wordt geopend. Zo vergelijken ze functies, niet alleen een mooie tekening.

Verbeter één stap

Als de rand wegglijdt, kan een passende bevestiging helpen. Als een klep scheef opent, vraagt het scharnier aandacht. Dat zijn verschillende problemen. Verander niet tegelijkertijd materiaal, hoogte en opening als je wilt begrijpen wat helpt. Een goede tweede versie vertelt welk probleem kleiner werd. Soms ontstaat daarbij een nieuw probleem; ook dat hoort in je logboek.

Waar komt dit vandaan?

NASA JPL • Engineering in the Classroom

WONDER EDITIE 04

ONTDEK · TECHNIEK

Kies materiaal bij de taak

Zacht, stevig, glad of buigzaam zijn geen prijzen. Een materiaaleigenschap helpt pas als hij bij de opdracht past.

Brug of kussen?

Een kussen moet prettig meegeven. Een kleine brug moet onder zijn lading genoeg vorm houden. Hetzelfde zachte materiaal kan dus goed zijn voor de ene taak en minder goed voor de andere. Benoem eerst de belasting en manier van gebruik voordat je “beste materiaal” zegt.

Dezelfde vorm

Als je twee verschillende materialen test, houd de vorm en afmetingen zo gelijk mogelijk. Een dikke strook en een dunne strook vergelijken test meer dan materiaal alleen. Ook verbindingen beïnvloeden een ontwerp: een stevige plaat met een losse bevestiging kan toch verschuiven. Kijk naar het geheel én de onderdelen.

Hergebruik met een test

Een oude doos kan prima modelmateriaal zijn. Let wel op vouwen, scheuren en natte plekken. Hergebruik is geen garantie dat een onderdeel elke taak aankan. Beschrijf waar het materiaal vandaan komt en welke eigenschappen je ziet. Een goed ontwerp gebruikt genoeg, zonder onnodig veel, en blijft te repareren of uit elkaar te halen.

ACHTERGROND

Test de verbinding

Een scharnier, tapehoek of knoop kan het zwakke punt zijn.

Meer dan een plaat

Test bij een model ook de verbinding afzonderlijk. Wat gebeurt bij bewegen? Blijft alles op zijn plek? Schrijf niet alleen het materiaal op, maar ook waar de krachten worden overgedragen. Twee stevige kartonnen platen kunnen toch verschuiven als de tapehoek losraakt. Een dikke plank toevoegen verandert dan niet automatisch het zwakke punt. Maak eerst een klein proefstuk met dezelfde verbinding en een lichte belasting. Houd vingers weg van klemplekken en laat een volwassene helpen. Noteer of de verbinding buigt, schuift of loslaat. Die verschillende uitkomsten vragen niet allemaal dezelfde verbetering.

Bronnen bij dit artikel

NASA JPL • Engineering in the Classroom

Waar komt dit vandaan?

NASA JPL • Engineering in the Classroom

WONDER EDITIE 04

Illustratie • Gereedschappen veranderen krachten en bewegingen; ze maken geen energie uit niets.

Werktuigen ruilen kracht voor afstand

Een hefboom en helling maken een taak op een andere manier mogelijk. Volg waar jij kracht zet en welke afstand onderdelen afleggen. De getekende werkplaats is een illustratie; de eenvoudige regels gelden voor ideale modellen met aangegeven grenzen.

ONTDEK · NATUURKUNDE

Minder kracht, meer afstand

Een hefboom kan een last met minder kracht verplaatsen. Daar staat iets tegenover: jouw kant beweegt dan verder.

Waar draait de hefboom?

Een stijve balk draait om een steunpunt. Dat punt heet het draaipunt. De afstand van jouw duwplek tot het draaipunt is één arm. De afstand naar de last is de andere. Als jouw arm langer is, kan dezelfde duwkracht een groter draaieffect hebben. De plek van het steunpunt is dus belangrijk.

Wat levert de lange arm?

In een ideaal model geldt: kracht × arm aan de ene kant is in evenwicht met kracht × arm aan de andere kant. Een arm die tweemaal zo lang is, kan bij evenwicht met de helft van de kracht werken. Dit model laat gewicht van de balk en wrijving weg. Een echte meting kan daardoor verschillen.

Is de energie gratis?

Nee. De kant waar je minder kracht nodig hebt, legt bij een beweging meer afstand af. Een werktuig verandert hoe de taak wordt uitgevoerd; het maakt geen gratis energie. Bij blz. 36 test je evenwicht met lichte, gelijke voorwerpen op een liniaal. Gebruik dit idee nooit om thuis zware dingen op te tillen.

Waar komt dit vandaan?

WONDER EDITIE 04

Werktuigen ruilen kracht voor afstand

ONTDEK · NATUURKUNDE

Een helling ruilt hoogte voor weg

Een doos kun je omhoog tillen of via een helling verplaatsen. De eindhoogte kan gelijk zijn, terwijl kracht en reisafstand verschillen.

Illustratie • Een speelgoedbrug is een veilig model om routes en hellingen te bespreken.

Recht omhoog

Bij tillen gaat de last langs een korte route omhoog. Je moet de zwaartekracht voldoende tegenwerken. Voor een zware last is dat lastig. Een model met een lichte speelgoedkar helpt een idee bekijken zonder een echte zware tiltaak te maken.

Langs een helling

Een lange flauwe helling verspreidt dezelfde stijging over meer afstand. In het ideale model heb je minder kracht langs de helling nodig dan bij rechtstreeks tillen. Maar je verplaatst de last verder. Een steile helling geeft een kortere route met meer benodigde kracht. De hoogte blijft dezelfde afspraak.

De echte ondergrond doet mee

Wrijving en rollen veranderen wat je merkt. Een ruwe ondergrond kan een kar sterker tegenhouden dan een gladde. Een helling moet ook stevig zijn en goed aansluiten. Daarom is “lange helling is altijd beter” te simpel. Ruimte, grip en gebruik horen bij het ontwerp. Test alleen lichte modellen en schrijf welke omstandigheden jouw vergelijking nodig heeft.

KIJK ANDERS

Een schroef is een opgerolde helling

De schroefdraad loopt schuin om een as.

Draaien en verplaatsen

Bij draaien wordt de schuine route gebruikt om onderdelen vast te zetten of iets te verplaatsen. Een potdeksel laat je zo’n verbinding voelen zonder een scherpe schroef te gebruiken.

Bronnen bij dit artikel

NASA • Simple Machines

Waar komt dit vandaan?

WONDER EDITIE 04

BREINBREKER · PUZZELS

De uitvinderswerkplaats

Acht woorden uit de werkplaats zitten in het rooster. Elk woord heeft zijn eigen functie in een ontwerp.

Niveau 2 van 3: gemiddeld

HEFBOOM
CODE
TANDWIEL
PROEF
ONTWERP
SCHROEF
KETTING
IDEE

Tik op de eerste en daarna op de laatste letter van een woord. Zoek ook schuin en achterstevoren!

Zoekregels

Zoek horizontaal, verticaal en schuin. Een woord kan ook achterstevoren staan. Streep ieder gevonden woord in de lijst af en omcirkel zijn letters. Elk zoekwoord staat precies één keer in het rooster. Overgebleven letters vormen geen geheime zin.

Een woord verdient uitleg

Kies een onderdeel, een handeling en een idee uit de lijst. Maak daarmee een korte onderzoekszin: wat verander je, wat test je en wat wil je begrijpen?

Bekijk de oplossing

TANDWIEL: (10,4) → (3,4); HEFBOOM: (4,9) → (10,9); ONTWERP: (9,11) → (3,11); SCHROEF: (4,7) → (10,7); KETTING: (7,6) → (1,6); PROEF: (9,8) → (5,8); CODE: (11,5) → (8,5); IDEE: (8,10) → (5,10)

Waar komt dit vandaan?

WONDER EDITIE 04

WOW! · WEETJES

Zes ideeën die blijven hangen

Een uitvinding begint vaak met anders kijken naar iets dat al bestond.

Een computerchip van dichtbij — Een chip is het resultaat van vele technische keuzes, geen enkel los wonderonderdeel.

Hellingopgerold in een schroef
Afstandde ruil bij een hefboom
Spiegelcontactdruk keert de vorm om
Haak + luseen natuuridee in een sluiting
1885Rover veiligheidsfiets
Testinformatie voor de volgende versie

Een schroef heeft een route

Een schroefdraad is een hellende route om een as. Draaien helpt twee delen verbinden of beweging overdragen. De winding geeft een draairoute een verplaatsing langs de as: twee bewegingen hangen samen.

Een hefboom ruilt

Een lange arm kan minder kracht vragen, maar beweegt verder. Werktuigen maken geen gratis energie. Maak de krachtarm tweemaal zo lang: in het ideale evenwicht halveert de benodigde kracht.

Letters keren om

Een contactafdruk spiegelt de vorm. Een leesbare afdruk vraagt passend gemaakte stempel- of druktekens. Neem een letter F in gedachten: bij één spiegeling wijst zijn korte bovenarm andersom.

Klitten inspireerden

Haakjes aan plantenklitten hielpen George de Mestral een sluiting met haakjes en lusjes onderzoeken. Het bruikbaar maken kostte jaren. Een natuurwaarneming levert een principe; geschikte materialen en uitvoeringen vragen daarna eigen tests.

De fiets combineert

Kettingaandrijving en andere veranderingen hielpen de veiligheidsfiets van 1885. De moderne fiets kwam uit veel ontwikkelingen. Een lager ontwerp veranderde ook hoe een rijder de grond kon bereiken en afstappen.

Mislukken bewaart kennis

Een prototype dat niet werkt, kan precies laten zien welke eis nog niet wordt gehaald. Notities maken die mislukking bruikbaar voor een volgende versie. Noteer bijvoorbeeld waar een kartonnen brug boog, met welke lichte belasting en bij welke versie.

Waar komt dit vandaan?

WONDER EDITIE 04

Een computerchip gebruikt elektronische schakelingen; de lampjescode is een vereenvoudigd leermodel.

Van lampje naar betekenis

Links maken twee toestanden een getal; rechts maak je afspraken om dat getal of een opdracht te begrijpen. De echte chipfoto laat een technisch onderdeel zien. De lampjes en routes zijn leermodellen, geen exacte kaart van de schakelingen op die chip.

ONTDEK · WISKUNDE

Aan en uit vertellen een getal

Een lampje kan uit of aan zijn. Met meerdere lampjes en afgesproken plaatswaarden kun je getallen coderen.

0 of 1twee afgesproken toestanden
8, 4, 2, 1plaatswaarden van links naar rechts
0101 = 54 + 1 in deze code

Twee toestanden, één afspraak

We schrijven uit als 0 en aan als 1. Dat is een afspraak, geen natuurwet over welke kleur goed is. Vier plekken krijgen van links naar rechts de waarden 8, 4, 2 en 1. Je telt alleen waarden mee waar een 1 staat. De rij 0101 betekent dan 4 + 1 = 5.

Waarom verdubbelen?

Met de plek van waarde 1 maak je 0 of 1. De volgende waarde 2 geeft twee nieuwe mogelijkheden. Zo verdubbelt iedere toegevoegde plek het aantal patronen. Vier plekken leveren 16 patronen: de getallen 0 tot en met 15 volgens deze afspraak. Dat zijn zestien mogelijkheden, niet “maximaal zestien” als getal.

Een andere lezer heeft de sleutel nodig

Als iemand de volgorde omdraait, krijgt hetzelfde patroon een andere waarde. BO schrijft daarom plaatswaarden bij zijn code. Voor letters, kleuren of geluiden kun je een aparte code afspreken. De bits vertellen niet uit zichzelf wat de boodschap betekent. Eerst moet zender en ontvanger dezelfde sleutel begrijpen.

Waar komt dit vandaan?

CS Unplugged • Binary Numbers

WONDER EDITIE 04

Een chip voert afgesproken bewerkingen uit; betekenis en instructies vragen een duidelijk systeem.

Van lampje naar betekenis

ONTDEK · TECHNIEK

Een boodschap heeft een sleutel

Vier tekens kunnen een getal zijn, maar ook een opdracht. De betekenis ontstaat pas als je duidelijke afspraken deelt.

Waarom leest BO verkeerd?

Bram zegt “ga twee naar rechts”, maar BO staat met zijn gezicht andersom. Bedoelt rechts Bram’s rechterhand, BO’s rechterhand of rechts op de kaart? Een opdracht zonder referentie kan meer dan één uitleg krijgen. Een startpunt en afgesproken richting maken het probleem kleiner.

Wat doet een codeboek?

Je kunt letters koppelen aan patronen. Spreek bijvoorbeeld af dat A code 0001 krijgt en B 0010. Dat is een kleine eigen oefencode, niet de universele computercode voor letters. De ontvanger moet de tabel hebben en weten waar een teken begint en eindigt. Anders kan een reeks niet eenduidig worden gelezen.

Hoe controleer je het geheel?

Geef een nieuwe lezer alleen jouw instructies, niet extra gebaren. Vraag wat hij deed en welke stap onduidelijk was. Een geslaagde test laat zien dat de boodschap overdraagbaar is. Als jij telkens uitleg moet toevoegen, staat die uitleg misschien nog niet in de code. Verbeter dan de instructie voordat je iemand de schuld geeft.

Waar komt dit vandaan?

WONDER EDITIE 04

ONTDEK · ONDERZOEKEN

Een prototype krijgt een rapport

Bram’s nieuwe potloodhouder heeft drie versies. De geschiedenis van zijn ontwerp zit in de testbladen: wat veranderde, wat lukte en waarom hij doorging.

Maak het doel meetbaar

Het doel is niet “de mooiste houder”, maar “één potlood tien seconden rechtop houden op een vlakke tafel”. Noor schrijft ook op hoe scheef het potlood mag staan. De club kiest die regels vóór de test. Achteraf telkens de afspraak veranderen maakt elke mislukking onzichtbaar.

Een wijziging met een reden

Versie A heeft een smalle voet. Als het potlood kantelt, bouwt Bram versie B met een bredere voet en laat de rest gelijk. Hij voorspelt waarom dit kan helpen. Na de test bewaart hij ook de mislukte versie; daar kun je van leren. “Nieuw” is niet automatisch beter.

Bewijs voor deze taak

Versie B blijft tien seconden staan. Dat is een geslaagde test van het gekozen doel. De houder is nog niet bewezen bestand tegen een duw of een natte tafel. BO schrijft daarom “getest op een droge vlakke tafel”. Dat zinnetje voorkomt dat een klein succes een reusachtige belofte wordt.

Waar komt dit vandaan?

NASA JPL • Engineering Design Process Flow Chart

WONDER EDITIE 04

BREINBREKER · GEDACHTENVRAGEN

Wat moet je ontwerp vertellen?

Schrijf je eerste idee op voordat je de uitleg opent. Een goede denker vertelt ook onder welke omstandigheden het antwoord klopt.

Niveau 2 van 3: gemiddeld

Ik heb tanden, maar eet niet. Met een passende buur geef ik een draai door.

Wat denk jij?

Bekijk het antwoord

Een tandwiel. Passende tanden dragen beweging over.

Ik help twee delen sluiten met haakjes en lusjes, zonder dat je een knoop legt.

Wat denk jij?

Bekijk het antwoord

Een klittenbandsluiting. Veel kleine contactpunten maken de verbinding.

GEDACHTENVRAAG 1

Twee duidelijke routes?

BO zegt “twee stappen rechts”. Bram en Noor staan tegenover elkaar en gebruiken hun eigen rechterhand.

Kunnen ze allebei de opdracht volgen en toch tegengesteld bewegen?

Waar kijkt ieder heen?
Welk referentiepunt ontbreekt?

Mijn voorspelling en waarom

Onderzoek de uitleg

Ja. Hun eigen rechterkant wijst tegengesteld. Spreek een vaste kaartrichting af; dan bepaalt dezelfde opdracht dezelfde verplaatsing voor beide lezers.

Let op: Dit gaat om een onduidelijke afspraak, niet om een fout in tellen.

GEDACHTENVRAAG 2

Vier codeplekken

Vier plekken hebben waarden 8, 4, 2, 1. Op iedere plek kies je 0 of 1.

Is het grootste getal 16, of zijn er zestien mogelijke patronen?

Tel alle waarden op.
Vergeet patroon 0000 niet.

Mijn voorspelling en waarom

Onderzoek de uitleg

Er zijn zestien patronen. Het grootste getal is 15, want 8 + 4 + 2 + 1 = 15; nul telt als mogelijkheid mee.

Let op: De afspraak gebruikt deze plaatswaarden en vier plekken.

Waar komt dit vandaan?

WONDER EDITIE 04

ONTDEK · WISKUNDE

Tanden vertellen een verhouding

Tandwielen kunnen beweging overdragen. In een simpel model kun je het aantal omwentelingen uit de aantallen tanden begrijpen.

12 : 24tandverhouding in het voorbeeld
½ rondjegroot wiel bij één klein rondje
2 → 1kleine rondjes naar grote rondjes

Elke tand schuift één plek door

Neem twee passende tandwielen met 12 en 24 tanden. Als het kleine wiel één rondje draait, gaan 12 tanden voorbij het contactpunt. Het grote heeft 24 tanden voor een heel rondje nodig. Het maakt dus een half rondje. Dit is een model met passend gevormde tanden, zonder overslaan.

Twee rondjes worden één

Draait het kleine wiel twee rondjes, dan passeren 24 tanden. Het grote maakt één rondje. De verhouding 12 : 24 kun je vereenvoudigen tot 1 : 2. Het grotere wiel draait trager in dit geval. Draai je het grote als beginwiel, dan draait het kleine juist sneller. Benoem dus welk wiel de beweging begint.

Richting is ook informatie

Twee tandwielen die rechtstreeks in elkaar grijpen draaien tegengesteld. Een tussenwiel kan de richting van het laatste veranderen. Het maakt de berekening niet automatisch hetzelfde als een kettingaandrijving. Onderzoek een stilstaande fiets alleen met een volwassene; vingers horen nooit tussen ketting en tanden. Op papier kun je de contacttanden veilig volgen.

Waar komt dit vandaan?

NASA Glenn • Simple Machine Web

WONDER EDITIE 04

BREINBREKER · QUIZ

De tandwielrekenkamer

Reken eerst met passende tanden. Een model is bruikbaar als je zijn afspraken bewaart.

Niveau 2 van 3: gemiddeld

1 Een wiel met 10 tanden drijft één met 20 aan. Eén klein rondje geeft… AEen half groot rondje BEén groot rondje CTwee grote rondjes

2 Het kleine wiel draait vier rondjes. Hoeveel grote rondjes? A1 B2 C8

3 Twee direct gekoppelde tandwielen draaien… AAltijd dezelfde kant BTegengesteld CAlleen vooruit

Een tandwiel is geen glijwiel

In het model grijpen de tanden in elkaar. Daardoor kun je tellen hoeveel tanden passeren. Als een ontwerp overslaat of niet past, gaat die simpele berekening niet zomaar op. Bram schrijft daarom boven zijn tekening: passende tanden, geen slip, dezelfde tandafstand.

Gebruik een andere vraag

Meer snelheid is niet bij iedere taak gewenst. Een langzame, gecontroleerde beweging kan handig zijn bij nauwkeurig werk. Denk aan een speelgoedkraan die niet ineens omhoog schiet. Eerst de taak kiezen voorkomt dat je “sneller” automatisch “beter” noemt.

Waar komt dit vandaan?

NASA Glenn • Simple Machine Web

WONDER EDITIE 04

ONTDEK · GESCHIEDENIS

Letters die opnieuw meedoen

Een handgeschreven tekst opnieuw kopiëren kost tijd. Losse druktekens en een pers maakten een andere manier van vermenigvuldigen mogelijk.

Een oud Egyptisch papyrusmanuscript laat geschreven tekens zien; het is geen drukwerk van Bi Sheng of Gutenberg.

Jaren 1040 • Bi Sheng in China

Bi Sheng ontwikkelde verplaatsbare druktekens van gebakken materiaal. Tekens konden opnieuw worden gerangschikt. Drukken had al een geschiedenis; dit was een nieuwe manier om een tekst uit herbruikbare delen te vormen. De ontwikkeling begon dus niet overal op dezelfde plek of met dezelfde techniek.

Rond 1450 • Gutenberg in Europa

Johannes Gutenberg combineerde metalen losse letters en andere verbeteringen in het Europese drukproces. Een pers bracht druk op papier en ingeïnkte tekens. Het was niet één geheim onderdeel dat alle eerdere kennis verving. Materialen, lettergieten, inkt en werkwijze moesten samen bruikbaar worden.

Na het drukken • Opnieuw ordenen

De losse letters konden voor een volgende tekst opnieuw worden gebruikt. Dat bespaart het maken van een heel nieuw tekstblok. Toch moeten fouten worden gecontroleerd, tekens geordend en papier goed geplaatst. Een machine maakt informatie niet vanzelf waar. Ook een keurig gedrukte bladzijde kan een verkeerde zin bevatten.

Waar komt dit vandaan?

WONDER EDITIE 04

ONTDEK · GESCHIEDENIS

De fiets werd niet in één keer af

De fiets veranderde door nieuwe aandrijving, materialen en vormen. Een opvallend groot wiel was niet voor iedereen een handig antwoord.

De hoge bi

Bij de hoge bi zaten de trappers aan het grote voorwiel. Een groter wiel legde per rondje een grotere afstand af, maar de berijder zat hoog. Dat kon gevaarlijk en lastig zijn. Een snelheidsvoordeel leverde ook een nieuwe gebruiksgrens op.

Een ketting verplaatst de aandrijving

Een ketting kon trapbeweging naar het achterwiel brengen. Daardoor hoefde de pedaalbeweging niet rechtstreeks aan een reusachtig voorwiel gekoppeld te zijn. De Rover veiligheidsfiets uit 1885 gebruikte deze richting en hielp een lager, beter berijdbaar ontwerp populair worden. Eerdere en latere fietsen hadden eigen vormen en verbeteringen.

Een ontwerp blijft veranderen

Banden, remmen, verlichting en framevorm passen bij gebruik. Een kinderfiets en vrachtfiets hoeven niet identiek te zijn. Vraag bij een historische fiets welke taak hij moest doen en welke onderdelen ontbreken vergeleken met nu. Noem niet automatisch één uitvinder voor alles: een ontwikkeling bevat veel bijdragen en tests.

Waar komt dit vandaan?

WONDER EDITIE 04

BREINBREKER · PUZZEL

De schakelaars van papier

Je hebt drie kaartjes met vaste waarden: driehoek 1, cirkel 2 en vierkant 4. Ieder kaartje mag per opgave hoogstens één keer worden gekozen. Tel de gekozen waarden op. Oplossingen: blz. 49.

Niveau 2 van 3: gemiddeld

Welke kaartjes geven samen 5?

Wat denk jij?

Bekijk het antwoord

Vierkant en driehoek. 4 + 1 = 5. De andere paren geven 3 en 6. Alle drie samen geven 7.

Welke kaartjes geven samen 7?

Wat denk jij?

Bekijk het antwoord

Alle drie: vierkant, cirkel en driehoek. 4 + 2 + 1 = 7. Zonder één van deze kaartjes is de som kleiner; geen kaartje mag dubbel gebruikt worden.

Kun je 8 maken met de drie kaartjes volgens deze regels?

Wat denk jij?

Bekijk het antwoord

Nee. De grootste toegestane som is 1 + 2 + 4 = 7. Acht vraagt een extra waarde of een herhaling, en beide zijn in deze opgave uitgesloten.

Maak de volledige waardenlijst

Teken voor 0 tot en met 7 de gekozen kaartjes. Nul gebruikt geen kaartje. Controleer dat geen twee keuzes dezelfde som hebben.

Vak 1

Teken met je vinger, pen of muis. Gebruik de knoppen om een stap terug te gaan, te wissen of je tekening te bewaren.

WONDER EDITIE 04

BREINBREKER · PUZZELS

BO zoekt de onderdelenkast

De werkplaats is op papier een doolhof. Plan een route naar de juiste kast zonder door een wand te gaan.

Niveau 2 van 3: gemiddeld

BO

Mijn wielen willen meteen rijden. Eerst volg ik de route met mijn vinger.

Breng BO naar de uitgang. Tik op een aangrenzend pad of gebruik de pijltjes.

Routeplanner

Start bij de opening bovenaan, rij 1, kolom 2. Het doel is de opening onderaan, rij 13, kolom 12. Beweeg steeds één vak omhoog, omlaag, links of rechts. Muren en schuine sprongen zijn verboden. Markeer een doodlopende gang en keer terug naar het laatste kruispunt.

Bedenk een algoritme

Maak van jouw route een reeks vaste kaart-richtingen. Voeg start, eind en de betekenis van elke stap toe. Zou iemand hem zonder gebaren kunnen volgen?

Bekijk de oplossing

(1,2) → (2,2) → (3,2) → (4,2) → (5,2) → (6,2) → (7,2) → (8,2) → (9,2) → (10,2) → (10,3) → (10,4) → (10,5) → (10,6) → (9,6) → (8,6) → (7,6) → (6,6) → (6,7) → (6,8) → (6,9) → (6,10) → (7,10) → (8,10) → (8,11) → (8,12) → (9,12) → (10,12) → (10,11) → (10,10) → (11,10) → (12,10) → (12,11) → (12,12) → (13,12)

WONDER EDITIE 04

ONTDEK · BIOLOGIE

Een klit wordt een sluiting

Een plant kan een zaad met haakjes laten meeliften. Een uitvinder keek goed en onderzocht of een verbinding zo ook kon werken.

Macro-opname van de haakzijde van klittenband; de luszijde staat niet op deze foto.

Kijken naar vastzitten

De Zwitserse ingenieur George de Mestral onderzocht klitten die aan kleding en vacht bleven hangen. Onder vergroting zag hij haakjes die aan lusjes konden grijpen. De vraag werd niet “kopieer de hele plant”, maar “kan ik dit verbindingstype gebruiken?”. Dat verschil maakt de waarneming bruikbaar voor techniek.

Een idee moet materiaal krijgen

Een sluiting met haakjes en lusjes was niet meteen klaar. Grootte, vorm en materiaal moesten bij elkaar passen. Als de lusjes te groot of haakjes ongeschikt waren, werkte het niet goed. Er volgden jaren van ontwikkelen en testen. Een inspirerende natuurwandeling is dus een begin van het verhaal, geen complete bouwinstructie.

Functie vergelijken

De natuurlijke klit helpt vervoer. Een gemaakte sluiting verbindt twee delen die weer los moeten kunnen. Je gebruikt een verwant principe voor een andere taak. Benoem daarom welk onderdeel je overneemt en welk doel verandert. Je hoeft niet zelf klitten op dieren te plakken. Bekijk een bestaande veilige sluiting met toestemming en voel aan de twee verschillende kanten.

TAALWEETJE

Een naam met twee stukjes

De merknaam Velcro is gevormd uit Franse woorden voor fluweel en haak.

Wat de naam laat zien

De verbinding gebruikt twee kanten. In Nederlands noemen we zulke sluitingen vaak klittenband. Niet iedere losse lus hoeft aan elk haakje te grijpen; veel contacten samen maken de verbinding bruikbaar. De macrofoto bij dit artikel toont alleen de haakzijde. Je ziet dus niet de sluiting aan het werk. Vergelijk haar met de twee kanten van een sluiting die je met toestemming mag bekijken. Welke kant voelt ruwer, welke zachter? Teken beide afzonderlijk en daarna hun contact. Zo helpt de naam je het principe onthouden, terwijl de foto maar één onderdeel bewijst.

Bronnen bij dit artikel

Smithsonian Lemelson Center • George de Mestral: Velcro Inventor

Waar komt dit vandaan?

WONDER EDITIE 04

DENK NA · GEDACHTENPROEF

Een doos die niets erbij maakt

BO bedenkt een oplossing voor elk energietekort: “Een extra opslagdoos!” Kijk of die oplossing ook werkt wanneer de inhoud ontbreekt. Uitleg: blz. 49.

Niveau 2 van 3: gemiddeld

GEDACHTENVRAAG 1

Lege opslag

De club gebruikt Bram’s fichesmodel. Er zijn geen fiches bewaard. De bronnen leveren in een ronde drie fiches; de huisjes vragen er vijf.

Lost een tweede lege opslagdoos het tekort op?

Hoeveel fiches zijn werkelijk beschikbaar?
Maakt een doos nieuwe fiches?

Mijn voorspelling en waarom

Onderzoek de uitleg

Nee. Er zijn maar drie fiches beschikbaar en de vraag is vijf. Twee extra fiches moeten uit eerder gevulde opslag, een andere bron of een lagere vraag komen. Een tweede lege doos verandert die voorraad niet.

Let op: Fiches stellen hier energie per ronde voor. Echt opslagverlies en het vermogen van apparaten worden in dit simpele model niet doorgerekend.

GEDACHTENVRAAG 2

Het model en het doel

Bram bouwt een papieren houder die één potlood rechtop houdt. Daarna wil hij er een zware stapel boeken op leggen.

Bewijst zijn eerste geslaagde test dat de tweede taak lukt?

Welk gewicht werd getest?
Zijn potlood vasthouden en boeken dragen hetzelfde doel?

Mijn voorspelling en waarom

Onderzoek de uitleg

Nee. De eerste test ondersteunt alleen het vasthouden van dat potlood onder die omstandigheden. Een nieuwe belasting vraagt een nieuw criterium en een geschikte test. Een werkend model is geen bewijs voor elke mogelijke taak.

Let op: Gebruik voor een echte test alleen lichte materialen op tafel. Een zwaar voorwerp kan vallen; deze boekentaak blijft een gedachtenproef.

Waar komt dit vandaan?

WONDER EDITIE 04

WONDERCLUB · VERHAAL

De brug die niets mocht vergeten

Bram bouwt een route voor een speelgoedkar. BO stelt één eis en vergeet de rest.

Illustratie • Bram bouwt een kartonnen brug voor een speelgoedkar; Noor en BO vergelijken eisen.

Een gat in de tafelwereld

Op de werktafel lag een kartonnen landschap. Twee stukken tafelmodel waren gescheiden door een smalle opening. Juf Mira gaf de Wonderclub een speelgoedkar. “Hij moet naar de overkant. En de brug moet soms open kunnen.” BO tekende meteen een dikke brug. Bram vroeg hoe breed de kar was. Noor schreef twee eisen op: kunnen rijden en kunnen openen. “Mijn brug is sterk,” zei BO. “Misschien,” zei Noor. “Maar we moeten beide taken testen.”

De eerste oversteek

Bram knipte met hulp een passende kartonnen klep. Noor mat de opening. BO telde drie proefritten. De kar bereikte steeds de overkant. “Volledig geslaagd!” riep hij. Juf Mira vroeg de brug te openen. Eén hoek ging omhoog en de andere bleef haken. De klep trok scheef. Bram hield de kar veilig van de rand. “We hebben de rijtaak getest, maar het openen bijna niet.” Noor zette geen groot kruis door het ontwerp. Ze maakte twee aparte vakken: rijden en openen.

Een vraag aan het onderdeel

BO wilde een heel nieuwe brug. Bram onderzocht eerst de verbinding. Twee scharnierpunten moesten langs dezelfde draailijn werken. Een scheve bevestiging kon de klep laten wringen. Noor tekende de lijn waarop de punten moesten liggen. Het was een model, geen echte brug voor mensen. Toch verdiende het een eerlijk onderzoek. Ze wilden niet de sterkste onderdelen kiezen zonder te weten wat misging. BO bewaarde zijn eerste drie successen. Daarnaast kwam het mislukte openen. Voor het eerst liet zijn rapport zien dat hetzelfde ontwerp tegelijk ergens goed en ergens onvoldoende in kon zijn.

WONDER EDITIE 04

WONDERCLUB · VERHAAL

De klep krijgt een lijn

Bram legt de klep plat en trekt een lijn tussen de scharnierpunten.

Bram controleert een kartonnen speelgoedbrug met twee uitgelijnde scharnieren aan één kant; Noor houdt de liniaal erbij en BO bewaart een motorontwerp. — Fictieve illustratie • Twee scharnieren delen één draailijn. Bram probeert de klep; Noor controleert de maat, BO bewaart het motorplan.

Eerst hetzelfde houden

Bram wilde alleen de scharnierplaats veranderen. De kartonnen klep, de opening en de kar bleven gelijk. Noor noteerde wat hetzelfde bleef. Juf Mira hielp met het veilig vastzetten. BO keek naar de smalle lijn op de tekening. “Zo weinig werk? Ik had een extra motor bedacht.” “Een motor zou onze vraag veranderen,” zei Bram. “We testen eerst waarom de klep scheef gaat.”

Een nieuwe vergelijking

De klep bewoog nu rustiger. Ze openden en sloten hem drie keer. Daarna reed dezelfde kar over dezelfde route. Noor zag nog een randje dat omhoog kwam. “Hij opent beter, maar de aansluiting kan strakker,” zei ze. BO wilde “perfect” schrijven en stopte halverwege. Hij maakte een lijst met geslaagde eisen en overgebleven vragen. Bram tekende waar de wielrand bleef haken. De volgende versie kreeg op dat punt een betere aansluiting. Ze hadden geen reden de hele brug zwaarder te maken.

Een gebruiker krijgt het woord

Juf Mira vroeg een andere leerling het model te gebruiken. Die wist niet hoe ver de klep omhoog mocht. Bram had steeds zelf vastgehouden en daarmee een aanwijzing gegeven die niet op papier stond. Noor schreef een korte gebruiksinstructie en markeerde een veilige ruststand. BO ontdekte nog een testvraag: werkt het ook als een nieuwe gebruiker alleen de aanwijzingen krijgt? De tafel werd niet voller met apparaten, maar met kleine duidelijke notities. Elke versie had een datum en een reden. Bram keek tevreden naar de kar. Het werk leek minder spectaculair dan BO’s motortekening, maar iedere verandering maakte een echte taak beter.

WONDER EDITIE 04

WONDERCLUB · VERHAAL

Een rapport voor de volgende bouwer

Een nieuwe leerling staat voor de brug. Bram houdt zijn handen achter zijn rug.

Een nieuwe leerling test een openklappende kartonnen speelgoedbrug aan de hand van een instructiekaart; Bram houdt zijn handen achter zijn rug en BO bewaart de controlelijst. — Fictieve illustratie • Een nieuwe leerling test de speelgoedbrug met de instructiekaart. Bram kijkt toe en geeft geen extra handgebaren.

Geen geheime handbeweging

Een nieuwe gebruiker las hun korte instructie. Start met de klep gesloten. Laat de kar rustig rijden. Haal de kar weg voordat de klep opent. Gebruik de gemarkeerde ruststand. Bram hield zijn handen achter zijn rug. Noor gaf geen extra gebaren. BO telde de teststappen. De brug deed de afgesproken taken. Eén woord werd verbeterd omdat “omhoog” zonder plek nog te vaag bleek.

Wat het model niet bewijst

BO schreef een titel: GESLAAGDE BRUG. Noor zette eronder: voor deze speelgoedkar en deze opening. Ze hadden geen mensen, zware lasten of buitenweer getest. Het model mocht niet veranderen in een bouwadvies voor een echte brug. Bram voegde materiaal, afmetingen en de scharnierlijn toe. Daardoor kon een volgende bouwer begrijpen waar hun resultaat op steunde. Juf Mira vroeg waarom zij mislukkingen in het verslag lieten staan. “Omdat daarin staat waarom de nieuwe versie nodig was,” zei Bram.

De beste uitvinding van de middag

Bij de presentatie wees BO niet eerst naar de klep, maar naar het eisenblad. Rijden, openen, veilig gebruiken en duidelijke instructies stonden afzonderlijk afgevinkt. De eerste versie had alleen het rijden gehaald. “Mijn grote motorplan staat nog in het archief,” zei hij. “Maar we hadden hem niet nodig voor deze vraag.” Noor plakte alle versies achter elkaar. Bram legde de kar op het startpunt. Het model had geen geheim meer dat alleen de maker kende. Toen de club opruimde, rolde een potlood van de tafel. BO keek naar zijn grote potloodmachine op een ander blad. Hij pakte een eenvoudige papieren huls en schreef eerst één kleine eis. Een nieuwe uitvinding begon die middag niet met een robotarm. Hij begon met een betere vraag.

WONDER EDITIE 04

ONTDEK · STRIP

Eén pijl te veel gedraaid

BO volgt de papieren route van Bram. Eén instructie heeft een verkeerde richting. Noor zoekt eerst de fout voordat ze het hele programma herschrijft.

1BO: Mijn route eindigt tegen het boekenblok. Ik ben vast een slechte robot.

2Bram: Wacht, ik draaide dit ene pijltje om. De startplek was wel gelijk.

3Noor: We veranderen alleen die kaart en proberen dezelfde route opnieuw.

4BO: Nu kom ik bij het doel. Eén verdachte instructie, één gerichte test!

Illustratie • Eén verdachte instructie wordt in deze fictieve route omgedraaid, waarna BO opnieuw test.

Waar komt dit vandaan?

NASA JPL • Engineering Design Process Flow Chart

WONDER EDITIE 04

WONDERCLUB · STRIP

De code mist een begin

BO’s pijlen zijn duidelijk. Toch loopt Bram op papier verkeerd. Een richting zonder startafspraak is maar een deel van de boodschap.

BO: Hier is de route. Volg de pijlen!

Bram: Ik kom een vak te ver. Waar moest ik beginnen?

Noor: We hebben geen startvak afgesproken. En welke kant heet boven?

BO: Ik teken een startstip en een vaste pijl naar de bovenkant van de kaart.

Bram: Nu volg ik dezelfde code en bereik ik het doel.

Noor: Een duidelijke boodschap bevat ook de voorwaarden. We testen opnieuw zonder extra gebaren.

Illustratie • Een fictief Wonderclub-stripje. De zes gesprekjes lees je onder de plaatjes.

Waar komt dit vandaan?

CS Unplugged • Binary Numbers

WONDER EDITIE 04

BREINBREKER · PUZZELS

Zes cijfers zoeken hun plek

Vul de cijfers 1 tot en met 6 in. Elke rij, elke kolom en elk blok van 2 bij 3 vakjes bevat elk cijfer precies één keer.

Niveau 3 van 3: pittig

Bram

Groter rooster, zelfde regel: één zeker vakje tegelijk.

Vul de lege vakjes in met 1 tot en met 6. Elk cijfer komt één keer voor per rij, kolom en blok.

Zo pak je het aan

Zoek een cijfer dat in een blok nog maar op één plek kan. Bekijk ook de andere blokken in dezelfde rijstrook. Schrijf bij een lastige stap waarom jouw cijfer daar moet staan. De oplossing op blz. 47 gebruik je als controle nadat je zelf hebt geprobeerd.

Bekijk de oplossing

1 5 3 4 6 2 2 4 6 5 3 1 5 6 2 3 1 4 4 3 1 6 2 5 3 2 5 1 4 6 6 1 4 2 5 3

WONDER EDITIE 04

WOW! · WEETJES

Zes woorden voor een machine

Leg deze woorden in de juiste volgorde bij een ontwerp. Een apparaat wordt begrijpelijker wanneer je voor elk onderdeel kunt uitleggen wat het doet.

Waar energie begint

Een windturbine haalt energie uit bewegende lucht. De bladen creëren die energie niet zelf. Voor jouw model blijven bron en omzetter dus twee verschillende onderdelen.

Het draaiende geheel

Bij een windturbine horen de bladen en hun gezamenlijke draaipunt bij de rotor. Beweging is nog niet hetzelfde als elektrische energie.

Een omzetter

Een generator kan mechanische beweging in elektrische energie omzetten. Een los papieren molentje zonder generator is geen stroombron. Een draaiende rotor alleen garandeert dus geen brandend lampje.

Later gebruiken

Bram’s fichesdoos bewaart al geleverde energie voor een latere spelronde. Een lege doos kan een tekort niet uit zichzelf aanvullen.

Een testmodel

Een eerste ontwerp kan je iets leren over één gekozen taak. Een geslaagde lichte test bewijst niet dat het model iedere zware belasting draagt.

De afspraak vooraf

Schrijf vóór een test wat als succes telt. “Tien seconden één potlood vasthouden” is beter controleerbaar dan “een superhouder zijn”.

BRONWaar energie begint
ROTORHet draaiende geheel
GENERATOREen omzetter
OPSLAGLater gebruiken
PROTOTYPEEen testmodel
CRITERIUMDe afspraak vooraf

Waar komt dit vandaan?

WONDER EDITIE 04

DOE MEE · PROEFJES

Een liniaal als hefboom

Test evenwicht met lichte gelijke voorwerpen. Je onderzoekt afstand tot een draaipunt, geen zwaar tilwerk.

Niveau 2 van 3: gemiddeld

Wat gebeurt er?

Een verder gelegen kracht kan een groter draai-effect hebben. Twee gelijke lasten dichterbij kunnen in een ideaal model met één verderop in evenwicht zijn. Het gewicht van de liniaal en de vorm van het steunpunt beïnvloeden de echte proef. Noteer afwijkingen in plaats van je tekening stiekem aan te passen.

Aan de slag!

Leg het potlood op een tafel en de liniaal er dwars over. Laat een volwassene helpen het midden te vinden.
Gebruik gelijke voorwerpen op de liniaal. Begin op gelijke afstand van het steunpunt.
Zet links twee voorwerpen dicht bij het draaipunt.
Probeer rechts één voorwerp verder weg te leggen. Zoek voorzichtig een evenwicht.
Meet beide afstanden en teken ze. Houd het steunpunt op dezelfde plek.
Herhaal. Noteer ook wanneer de liniaal zelf scheef of te buigzaam is.

Let op Geen zware lasten of metalen hefwerktuigen. Houd vingers uit knelpunten. Gebruik geen kleine fiches bij jonge kinderen.

Waar komt dit vandaan?

NASA Glenn • Simple Machine Web

WONDER EDITIE 04

DOE MEE · PROEFJES

Glijden of rollen?

Een lichte doos moet vooruit. Verandert het benodigde duwtje als hij op ronde potloden rust?

Niveau 2 van 3: gemiddeld

Wat gebeurt er?

Rollers veranderen de contactbeweging. In veel situaties maakt dat verplaatsen gemakkelijker, maar vorm, ondergrond en uitlijning doen mee. Je meet hier geen exact krachtgetal. Voor een precieze vergelijking zou een geschikte krachtmeter nodig zijn. Een bruikbare conclusie noemt daarom wat je werkelijk voelde en welke test je uitvoerde.

Aan de slag!

Schuif de lege doos een korte afstand over de tafel. Gebruik alleen een klein duwtje.
Leg de ronde potloden parallel naast elkaar onder de doos.
Duw opnieuw voorzichtig over dezelfde afstand.
Verplaats een vrijgekomen achterste roller naar voren, zonder de doos op te tillen.
Noteer wat je voelt en waar rollers scheef gaan.
Vergelijk nogmaals zonder rollers. Je gevoel is een waarneming, geen nauwkeurige krachtmeter.

Let op Alleen een lege lichte doos. Niet op spullen of personen rollen. Test laag op een tafel met toezicht en ruim potloden op.

Waar komt dit vandaan?

NASA • Simple Machines

WONDER EDITIE 04

DOE MEE · PROEFJES

Maak een code zonder stopcontact

Geef een helper een route over een papieren raster. Je test instructies, niet elektrische onderdelen.

Niveau 2 van 3: gemiddeld

Wat gebeurt er?

Een algoritme is een beschrijving van stappen. Hij werkt alleen als de betekenis en startvoorwaarden duidelijk zijn. Een mens kan een ontbrekende aanwijzing soms raden; dat maakt de instructie nog niet volledig. Een mislukte test kan precies tonen welke afspraak je moet toevoegen.

Aan de slag!

Markeer een startvak en eindvak. Spreek vast af welke kant op de kaart boven is.
Gebruik de opdrachten omhoog, omlaag, links en rechts. Elke opdracht is één vak.
Schrijf een route van zes stappen die binnen het raster blijft.
Laat een helper alleen de tekst lezen en uitvoeren. Geef geen gebaren.
Noteer waar uitleg ontbreekt of een stap anders wordt begrepen.
Verbeter de tekst en laat een nieuwe test doen vanaf dezelfde start.

Let op Geen lopen met blinddoek, geen echte straatroute en geen elektrische aansluiting. Gebruik een grote pion en houd kleine spullen weg van jonge kinderen.

Waar komt dit vandaan?

WONDER EDITIE 04

DOE MEE · TECHNIEK

Een vorm in bewegende lucht

Papier kan bewegen zonder elektriciteit te produceren. Met deze veilige tafeltest kijk je naar beweging en lucht; je gebruikt geen generator.

Niveau 1 van 3: makkelijk

Aan de slag!

Vouw de strook in het midden tot een losse V. Maak geen scherpe punt en gebruik geen nietjes.
Zet de gevouwen rand op tafel zodat de V als een klein open dakje staat.
Blaas zacht van dezelfde afstand tegen één kant. Noteer of de strook verschuift, kantelt of beweegt.
Vouw de V wat smaller. Herhaal vanaf dezelfde afstand en richting. Vergelijk de waargenomen beweging, niet een verzonnen stroomwaarde.
Herhaal beide vormen drie keer. Als de uitkomsten verschillen, noteer ze allemaal en bekijk of de startpositie gelijk was.

Let op Gebruik alleen papier op een lege tafel. Blaas zacht; geen losse poeders, vuur, ventilator of elektriciteit. Stop als blazen onprettig voelt.

Wat bewijst beweging?

Deze strook is een luchtmodel, geen werkende windturbine. Je ziet of lucht een papieren vorm in beweging kan brengen. Je hebt geen draaiende as, generator of stroommeting. Schrijf dus niet “ik maakte elektriciteit”. Een goede test noemt de werking die daadwerkelijk werd onderzocht.

Waar komt dit vandaan?

U.S. DOE • How Do Wind Turbines Work?

WONDER EDITIE 04

ONTDEK · TECHNIEK

De robot leest geen gedachten

“Ruim op” klinkt duidelijk totdat BO moet kiezen wat waarheen gaat. Een bruikbare instructie benoemt stappen en uitzonderingen.

Illustratie • BO volgt fictieve instructies; hij is een verhaalpersonage en geen beschrijving van een bestaand apparaat.

Een concrete taak

Stel dat BO drie gekleurde papierkaartjes sorteert. “Alle rode links” is een regel, maar wat doet hij met blauw? En wat betekent links op deze tafel? Leg eerst vakken vast en zeg welke kleur bij welk vak hoort. Geef ook een plek voor onbekende of dubbelzinnige kaartjes.

Een volgorde om te controleren

Een instructie kan beginnen: pak één kaartje, lees de kleur, kies het passende vak, leg neer en herhaal. Zo kun je bij een fout terugvinden welke stap anders ging. Alleen “doe het goed” helpt niet. Een duidelijk proces maakt verwachtingen zichtbaar voor bouwer en gebruiker.

Een grens is ook een antwoord

Als het model maar rood en blauw kent, hoeft het een gestreept kaartje niet te gokken. Het kan “onbekend” melden. Dat lijkt minder slim, maar voorkomt een onbetrouwbare beslissing. Welke gegevens ontbreken? Welke extra regel zou nodig zijn? Een goed ontwerp legt zijn grens uit voordat iemand er te veel op vertrouwt.

Waar komt dit vandaan?

WONDER EDITIE 04

ONTDEK · NATUURKUNDE

Waar komt de beweging vandaan?

Een draaiend wiel verplaatst energie. Als je de bron en verliezen vergeet, lijkt een machine meer te doen dan hij werkelijk kan.

Illustratie • Draaiende onderdelen geven beweging door; iedere echte beweging heeft een energiebron.

Wat levert de energie?

Bij een speelgoedkar die je duwt, lever jij energie. Bij een windgedreven molen levert bewegende lucht energie. De machine verandert hoe energie wordt doorgegeven of gebruikt. Een tandwiel maakt niet zelf een nieuwe voorraad uit niets. Vraag daarom bij iedere tekening welke bron de beweging begint.

Waar gaat een deel naartoe?

Wrijving kan energie naar warmte overdragen. Geluid en vervorming kunnen ook meespelen. Een echte machine is niet het ideale model waarin alles zonder verlies doorgaat. Als je alleen nuttige beweging tekent, laat je delen van de energiereis weg. Het verschil is geen bewijs dat energie zomaar verdwenen is.

Wat betekent zuinig ontwerpen?

Een ontwerp kan de gewenste taak met minder onnodige verplaatsing of verlies uitvoeren. Maar vergelijk dezelfde taak en dezelfde omstandigheden. Een kar zonder lading zegt weinig over dezelfde kar met lading. Een “zuinige” uitvinding krijgt betekenis door te benoemen wat hij doet, welke bron hij gebruikt en wat je hebt gemeten.

ACHTERGROND

Stilstand is informatie

Een model dat stopt, kan meer leren dan een model dat blijft bewegen.

Zoek de oorzaak

Controleer bron, verbinding, wrijving en belasting. Verander daarna gericht één onderdeel. Zonder die vergelijking weet je niet waarom de volgende versie beter werkte.

Bronnen bij dit artikel

NASA JPL • Engineering in the Classroom

Waar komt dit vandaan?

WONDER EDITIE 04

DOE MEE · BUITENMISSIE

Uitvindingen om je heen

Maak een ontwerpwandeling met een volwassene. Kijk naar taken, onderdelen en gebruikers zonder iets uit elkaar te halen.

Een taak bij een ding

Kies drie veilige voorwerpen, zoals een deurkruk, fietslamp en ritssluiting. Noteer wie ze gebruikt en wat ze moeten doen. Een taak is concreter dan alleen een mooie naam.

Een eis en een grens

Schrijf bij één voorwerp een controleerbare eis en een situatie waarin je meer informatie nodig hebt. Laat verkeer, elektriciteit en echte zware mechanieken ongemoeid.

Let op Ga met een volwassene. Raak geen machines, kettingen, stopcontacten of verkeersinstallaties aan. Kijk en teken vanaf een veilige plek.

Begin bij de eerste opdracht.

Waar komt dit vandaan?

WONDER EDITIE 04

ONTDEK · ONDERZOEKEN

Jouw ontwerprapport

Ontwerp op papier een houder voor één potlood. Je hoeft nog niets te knippen: eerst teken je wat je wilt testen en welke verandering verschil kan maken.

Niveau 2 van 3: gemiddeld

Teken twee versies

Zet bij A de onderdelen met maten of verhoudingen. In B verander je precies één onderdeel. Schrijf bij beide het doel: bijvoorbeeld één potlood tien seconden rechtop houden op een droge tafel. Leg uit waarom jouw verandering dat doel zou helpen.

Maak ruimte voor een mislukking

Onder je tekeningen schrijf je welke uitkomst je zou meten. Teken ook één manier waarop de houder kan falen. Vraag een ander welke afspraak in jouw rapport nog ontbreekt. Een ontwerpblad is klaar wanneer iemand begrijpt wat getest moet worden, niet alleen wanneer de tekening mooi is.

Versie A en versie B

Teken de twee versies naast elkaar. Omcirkel het ene veranderde onderdeel en schrijf onderaan het succescriterium.

Versie A

Versie B

Teken met je vinger, pen of muis. Gebruik de knoppen om een stap terug te gaan, te wissen of je tekening te bewaren.

WONDER AntwoordenEDITIE 04

ANTWOORDEN

De controlekamer

Controleer je redenering, niet alleen je laatste cijfer. Een gemeten proefuitkomst kan verschillen; noteer dan wat je anders hebt gedaan.

Quiz • blz. 21

1. A — Een half groot rondje. 10 van 20 tanden: een half rondje. Zie blz. 20. 2. B — 2. Vier keer een half is twee. Zie blz. 20. 3. B — Tegengesteld. Contacttanden duwen tegenovergesteld. Zie blz. 20.

Quiz • blz. 41

1. A — Een testversie. Hij onderzoekt een vraag. Zie blz. 10. 2. B — Beweegt verder. Kracht en afstand worden geruild. Zie blz. 12. 3. A — Een langere route. De stijging spreidt over afstand. Zie blz. 13. 4. B — 9. 8 + 1 = 9. Zie blz. 16. 5. A — Klitten aan kleding. Haakjes grepen aan lusjes. Zie blz. 27. 6. C — Nee. Ze draagt energie over. Zie blz. 43.

Quiz • blz. 44

1. A — Weten welk kenmerk hielp. Vergelijking raakt onduidelijk. Zie blz. 10. 2. A — Een groot rondje. 24 tanden passeren. Zie blz. 20. 3. A — De betekenis van rechts. Richting vraagt een referentie. Zie blz. 17. 4. B — Een afgesproken onbekend-regel gebruiken. Een grens maakt uitkomst betrouwbaar. Zie blz. 40. 5. A — Ze leggen verbeteringen uit. Ze tonen een niet gehaalde eis. Zie blz. 31.

Sudoku • blz. 6

4 3 2 1 1 2 3 4 3 1 4 2 2 4 1 3

Sudoku • blz. 34

1 5 3 4 6 2 2 4 6 5 3 1 5 6 2 3 1 4 4 3 1 6 2 5 3 2 5 1 4 6 6 1 4 2 5 3

Woordzoeker • blz. 14

TANDWIEL: (10,4) → (3,4); HEFBOOM: (4,9) → (10,9); ONTWERP: (9,11) → (3,11); SCHROEF: (4,7) → (10,7); KETTING: (7,6) → (1,6); PROEF: (9,8) → (5,8); CODE: (11,5) → (8,5); IDEE: (8,10) → (5,10)

Raadsels • blz. 19

1. Een tandwiel. Passende tanden dragen beweging over. 2. Een klittenbandsluiting. Veel kleine contactpunten maken de verbinding.

Gedachtenproeven • blz. 19

1. Twee duidelijke routes?: Ja. Hun eigen rechterkant wijst tegengesteld. Spreek een vaste kaartrichting af; dan bepaalt dezelfde opdracht dezelfde verplaatsing voor beide lezers. Let op: Dit gaat om een onduidelijke afspraak, niet om een fout in tellen. 2. Vier codeplekken: Er zijn zestien patronen. Het grootste getal is 15, want 8 + 4 + 2 + 1 = 15; nul telt als mogelijkheid mee. Let op: De afspraak gebruikt deze plaatswaarden en vier plekken.

Doolhof • blz. 26

(1,2) → (2,2) → (3,2) → (4,2) → (5,2) → (6,2) → (7,2) → (8,2) → (9,2) → (10,2) → (10,3) → (10,4) → (10,5) → (10,6) → (9,6) → (8,6) → (7,6) → (6,6) → (6,7) → (6,8) → (6,9) → (6,10) → (7,10) → (8,10) → (8,11) → (8,12) → (9,12) → (10,12) → (10,11) → (10,10) → (11,10) → (12,10) → (12,11) → (12,12) → (13,12)

Sudoku • pagina 6

4321123431422413

Woordzoeker • pagina 14

WTOSFGUZLZNGUUBENOCUOKFWGLIICDWSPUCAEITSHHFROUWIVTCFEEEWVAWLEHEFEWMTDDRKROBDTTWLNENOROINUEHADWEPOBONEPTONFPMRAMZKGCRKVOBH

Doolhof • pagina 26

●★

Sudoku • pagina 34

153462246531562314431625325146614253

WONDER AntwoordenEDITIE 04

ANTWOORDEN

Nieuwe quizzen: zo zit het

Volledige antwoorden en uitleg: controleer ook de tussenstappen en afspraken. Een ander antwoord vraagt een reden: welk gegeven of welke aanname gebruikte je anders?

Quiz • blz. 8

1. A — Bewegende lucht. De turbine haalt energie uit de luchtstroming. Zie blz. 4. 2. B — De generator. De generator is verbonden met het draaiende mechanische deel. Zie blz. 4. 3. C — Nee, er bestaan directe aandrijvingen. Bij een directe aandrijving zijn rotor en generator anders gekoppeld. Zie blz. 4. 4. B — Bewaarde energie later gebruiken. De doos bewaart bestaande fiches voor een volgende ronde. Zie blz. 5.

Quiz • blz. 22

1. A — “Vooruit” heeft dan een duidelijke betekenis. Dezelfde instructie hangt af van de richting waarin BO begint. Zie blz. 40. 2. B — Cirkel en vierkant. 2 + 4 = 6; de tekens hebben vaste waarden. Zie blz. 25. 3. C — Twee omwentelingen. 24 tanden passeren; dat zijn twee groepen van twaalf. Zie blz. 20. 4. A — 3 fiches. 2 + 5 − 4 = 3; tel de beginvoorraad mee. Zie blz. 5.

Quiz • blz. 42

1. B — Het doel en wat als succes telt. Zonder criterium weet je achteraf niet of het doel gehaald is. Zie blz. 18. 2. A — Om verschillen makkelijker aan dat onderdeel te koppelen. Een gerichte vergelijking maakt oorzaken beter te onderzoeken. Zie blz. 18. 3. C — Lucht brengt hem in beweging. Je hebt alleen beweging waargenomen, geen elektrische opwekking. Zie blz. 39. 4. B — De verdachte pijl vanaf dezelfde startpositie. Met één gerichte correctie kun je zien of die instructie de fout veroorzaakte. Zie blz. 32.

Sudoku • pagina 6

4321123431422413

Woordzoeker • pagina 14

WTOSFGUZLZNGUUBENOCUOKFWGLIICDWSPUCAEITSHHFROUWIVTCFEEEWVAWLEHEFEWMTDDRKROBDTTWLNENOROINUEHADWEPOBONEPTONFPMRAMZKGCRKVOBH

Doolhof • pagina 26

●★

Sudoku • pagina 34

153462246531562314431625325146614253

WONDER AntwoordenEDITIE 04

ANTWOORDEN

Nieuwe puzzels: de redenering

Volledige antwoorden en uitleg: controleer ook de tussenstappen en afspraken. Een ander antwoord vraagt een reden: welk gegeven of welke aanname gebruikte je anders?

Raadsels • blz. 9

1. Links; schroefkaartjes midden, meetkaartjes rechts. Rechts is bezet. Schroefkaartjes kunnen niet links liggen, dus gaan ze naar midden. Alleen links blijft voor de tandwielkaartjes over. 2. 5 blokjes. 15 − 6 = 9, daarna 9 − 4 = 5. De twee modellen blijven in elkaar; de eerste zes komen niet opnieuw beschikbaar. 3. 15 minuten. Vier tests vragen 4 × 3 = 12 minuten. Tussen vier tests liggen drie pauzes: 3 × 1 = 3. Samen 15 minuten.

Raadsels • blz. 25

1. Vierkant en driehoek. 4 + 1 = 5. De andere paren geven 3 en 6. Alle drie samen geven 7. 2. Alle drie: vierkant, cirkel en driehoek. 4 + 2 + 1 = 7. Zonder één van deze kaartjes is de som kleiner; geen kaartje mag dubbel gebruikt worden. 3. Nee. De grootste toegestane som is 1 + 2 + 4 = 7. Acht vraagt een extra waarde of een herhaling, en beide zijn in deze opgave uitgesloten.

Gedachtenproeven • blz. 28

1. Lege opslag: Nee. Er zijn maar drie fiches beschikbaar en de vraag is vijf. Twee extra fiches moeten uit eerder gevulde opslag, een andere bron of een lagere vraag komen. Een tweede lege doos verandert die voorraad niet. Afspraak: Fiches stellen hier energie per ronde voor. Echt opslagverlies en het vermogen van apparaten worden in dit simpele model niet doorgerekend. 2. Het model en het doel: Nee. De eerste test ondersteunt alleen het vasthouden van dat potlood onder die omstandigheden. Een nieuwe belasting vraagt een nieuw criterium en een geschikte test. Een werkend model is geen bewijs voor elke mogelijke taak. Afspraak: Gebruik voor een echte test alleen lichte materialen op tafel. Een zwaar voorwerp kan vallen; deze boekentaak blijft een gedachtenproef.

Sudoku • pagina 6

4321123431422413

Woordzoeker • pagina 14

WTOSFGUZLZNGUUBENOCUOKFWGLIICDWSPUCAEITSHHFROUWIVTCFEEEWVAWLEHEFEWMTDDRKROBDTTWLNENOROINUEHADWEPOBONEPTONFPMRAMZKGCRKVOBH

Doolhof • pagina 26

●★

Sudoku • pagina 34

153462246531562314431625325146614253

WONDER ColofonEDITIE 04

COLOFON

Tot de volgende ontdekking!

Bewaar je mooiste vraag. Misschien begint daar je volgende onderzoek mee.

WONDER

Nummer 4 • Slimme uitvindingen. Voor nieuwsgierige lezers van 7–12 jaar. BO, Noor en Bram zijn fictieve personages. Verhalen, strips en rekenvoorbeelden zijn oorspronkelijk voor dit nummer geschreven.

Zo lees je ons onderzoek

De bronnen en beeldcredits hieronder vertellen waar feiten en beelden vandaan komen. Modellen laten een deel van de werkelijkheid zien; hun grenzen staan bij de opdracht. Vraag een volwassene om hulp bij proefjes en buitenmissies.

Hier hebben we het nagezocht

NASA JPL • Engineering in the Classroom
Ontwerpen, bouwen, testen en verbeteren; prototypes.
NASA Glenn • Simple Machine Web
Hefboom, helling, katrol en tandwiel; kracht en afstand.
NASA • Simple Machines
Samenwerken van eenvoudige machines in werktuigen.
CS Unplugged • Binary Numbers
Plaatswaarden en codering met twee toestanden; opdrachten zijn eigen voorbeelden.
Smithsonian Lemelson Center • Was the Patent Application for the Typewriter Handwritten?
Bi Sheng in China in de jaren 1040 en Gutenberg in Europa rond 1450.
Smithsonian • Wooden Hand Presses
Houten schroefpersen en herbruikbare letters.
Science Museum Group • Rover Safety Bicycle, 1885
Kettingaandrijving en ontwikkeling van een lager, beter berijdbaar fietsontwerp.
Science Museum • Perilous Penny-farthings
Fietsen uit de jaren 1860, hoge bi en veiligheidsfiets van 1885.
Smithsonian Lemelson Center • George de Mestral: Velcro Inventor
Haakjes en lusjes geïnspireerd door klitten; ontwikkeling duurde jaren.
Royal Botanic Gardens, Kew • How plants hitchhike on animal poo
Verspreiding via wind, water en dieren; niet ieder zaad overleeft vertering.
NASA Glenn • Work and Energy
Kracht, afstand en energiebalans; ideale modellen laten verliezen weg.
U.S. DOE • How Do Wind Turbines Work?
Geverifieerd 8 oktober 2026: luchtstroming, rotor, as en generator; direct aangedreven turbines hoeven geen tandwielkast te hebben.
EIA • Delivery to Consumers
Geverifieerd 8 oktober 2026: opwekking, transmissie en distributie. Energiekaartjes zijn een vereenvoudigd fictief model, geen berekening van een echt stroomnet.
NASA JPL • Engineering Design Process Flow Chart
Geverifieerd 8 oktober 2026: ontwerpdoel, model bouwen, testen en verbeteren. Wonderclubontwerpen en meetreeksen zijn fictief.

Beeld & diagrammen

BO, Noor, Bram, de strip en de als illustratie vermelde scènes zijn originele, met AI gemaakte beelden. De foto’s hieronder zijn echte foto’s. Schema’s zijn uitlegtekeningen.

British Museum 2024-10-03zzu.jpg · Djehouty · CC BY-SA 4.0.
Verkleind en JPEG-compressie voor webgebruik; mogelijk bijgesneden in de pagina-opmaak.

Si wafer.jpg · 2x910 · CC BY-SA 4.0.
Verkleind tot maximaal 2200 pixels, opgeslagen als geoptimaliseerde JPEG; kan in de opmaak zijn bijgesneden.

Haakjes van klittenband — macrofoto · Alexander Klink; achtergrondbewerking door Nagualdesign · CC BY 3.0.
De bronversie heeft een afgescheiden achtergrond. Lokaal originele JPEG; WebP-varianten zijn verkleind en gecomprimeerd. Kan in de pagina-opmaak worden bijgesneden.

Originele illustraties

BO, het onderzoeksrobotje · Originele AI-illustratie voor WONDER.
Fictieve mascotte, gemaakt met ImageGen.

Noor, de speurneus · Originele AI-illustratie voor WONDER.
Portret van hoofd en schouders, uitgesneden uit de AI-illustratie ‘Water reist door papier’ (oorspronkelijke versie): rond bijgesneden en vergroot; de rechterrand is aangevuld met vage achtergrond.

Bram, de bouwer · Originele AI-illustratie voor WONDER.
Vast personageportret van Bram, een jongen van ongeveer tien met een lichte huid, kort bruin haar en een blauwgroene hoodie; met ImageGen aangepast vanuit het eerdere portret in de stijl van de Wonderclub.

WONDER 04 — omslagillustratie · Originele AI-illustratie voor WONDER.
Gemaakt met de ingebouwde ImageGen-tool en vaste personagereferenties. Fictieve illustratie, geen foto of gemeten experiment. Prompt: Content/illustration-prompts/issues-02-05.json.

WONDER 04 — Wonderclub-verhaal · Originele AI-illustratie voor WONDER.
Gemaakt met de ingebouwde ImageGen-tool en vaste personagereferenties. Fictieve illustratie, geen foto of gemeten experiment. Prompt: Content/illustration-prompts/issues-02-05.json.

WONDER 04 — zesdelige strip · Originele AI-illustratie voor WONDER.
Gemaakt met de ingebouwde ImageGen-tool en vaste personagereferenties. Zes scènes; de dialogen worden afzonderlijk gezet. Fictieve illustratie, geen foto of gemeten experiment. Prompt: Content/illustration-prompts/issues-02-05.json.

Twee scharnieren, één lijn · Originele AI-illustratie voor WONDER.
Eigen vervolgscène met BO, Noor en Bram, gemaakt met de ingebouwde ImageGen. De illustratie toont een fictief verhaal; zij is geen foto of meetbewijs.

De brug wordt getest · Originele AI-illustratie voor WONDER.
Eigen vervolgscène met BO, Noor en Bram, gemaakt met de ingebouwde ImageGen. De illustratie toont een fictief verhaal; zij is geen foto of meetbewijs.

Wonder 04 cover new · Originele AI-illustratie voor WONDER.
Oorspronkelijke illustratie gemaakt met de ingebouwde ImageGen. Geen echte foto, onderzoekswaarneming of meetbewijs.

Wonder 04 wind machine · Originele AI-illustratie voor WONDER.
Oorspronkelijke illustratie gemaakt met de ingebouwde ImageGen. Geen echte foto, onderzoekswaarneming of meetbewijs.

Wonder 04 comic debug · Originele AI-illustratie voor WONDER.
Oorspronkelijke illustratie gemaakt met de ingebouwde ImageGen. Geen echte foto, onderzoekswaarneming of meetbewijs.